Związek Spółdzielni i Zrzeszeń Pracowniczych

Związek Spółdzielni i Zrzeszeń Pracowniczych był najmłodszą i najmniejszą z trzech głównych organizacji spółdzielczych działających w Polsce bezpośrednio przed II wojną światową, a zrzeszał głównie spółdzielnie mieszkaniowe, a także pracownicze spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe oraz nieliczne wówczas spółdzielnie pracy.
Spółdzielnie mieszkaniowe, ani w okresie zaborów, ani przez długie lata w niepodległej Polsce, nie miały swojej odrębnej organizacji. Najsilniej rozwinięte na terenie zaboru pruskiego, należały najczęściej do tutejszego Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych, zresztą promotorem powstania w 1890 roku pierwszej spółdzielczej inicjatywy mieszkaniowej (choć nie była to zasadniczo typowa spółdzielnia mieszkaniowa), poznańskiego Towarzystwa „Pomoc”, był związany blisko ze Związkiem Spółek Józef Kusztelan. Istniejące na terenie Galicji i Królestwa organizacje takie jak Powszechne Towarzystwo Budowy Domów Mieszkalnych i Domów Robotniczych w Krakowie czy Delegacja do spraw Miast-Ogrodów przy Warszawskim Towarzystwie Higienicznym nie miały charakteru organizacji spółdzielczych, ich celem było raczej promowanie taniego i zdrowego mieszkalnictwa, również typu spółdzielni. Po odzyskaniu niepodległości początkowo większość spółdzielni mieszkaniowych z terenu byłego zaboru niemieckiego dołączała się do Związku Spółdzielni Zarobkowych i Gospodarczych w Poznaniu. Spółdzielnie lokatorskie nurtu „robotniczego” z pozostałych terenów wiązały się najchętniej z najbliższym jej ideowo ruchem „społemowskim” – ze Związkiem Polskich Stowarzyszeń Spożywców (później Związek Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej), który utworzył nawet w swojej strukturze „Instruktorat Mieszkaniowy”; natomiast znaczna część spółdzielni własnościowych pozostawała poza związkami (w tych przypadkach funkcje związku rewizyjnego wobec nich sprawowała, zgodnie z ówczesnym prawem, Rada Spółdzielcza), ewentualnie przyłączała się do Związku Spółdzielni Polskich, zrzeszającego głównie spółdzielnie kredytowe z byłego zaboru rosyjskiego. Przez krótki czas istniały też Związek Spółdzielni Budowlanych i Związek Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowych Urzędników Państwowych. Na przynależność do określonej organizacji wpływ miała wyznawana przez twórców spółdzielni ideologia – przez długie lata trwał zresztą ostry konflikt między lewicującymi wyznawcami spółdzielczości lokatorskiej i ruchu reformy mieszkaniowej a bardziej pragmatycznie nastawionymi zwolennikami spółdzielni własnościowych, którzy zwykle nie widzieli potrzeby ich zrzeszania.
Ostatecznie jednak, w wyniku wzrastającej świadomości samych spółdzielców odnośnie konieczności posiadania jednej silnej reprezentacji, działań władz państwowych, które sprawiły, że jednym z warunków otrzymania przez spółdzielnię kredytu z Banku Gospodarstwa Krajowego, było członkostwo spółdzielni we właściwym związku, oraz akcji Rady Spółdzielczej, po przejściowym okresie istnienia Związku Rewizyjnego Spółdzielni Mieszkaniowych i Mieszkaniowo-Budowlanych (1932-1934), ukonstytuował się Związek Spółdzielni i Zrzeszeń Pracowniczych, który poza mieszkaniowymi, jak wspomniano wcześniej, zrzeszał także pracownicze spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe oraz spółdzielnie pracy. Jego prezesem został Teodor Toeplitz (1875-1937), działacz PPS, jeden z twórców WSM, należący do najbardziej prominentnych postaci przedwojennej spółdzielczości polskiej. Po jego śmierci na czele związku stanął Marian Sokołowski, przedstawiciel pracowniczej spółdzielczości oszczędnościowo-pożyczkowej. Spółdzielczość mieszkaniową reprezentował w zarządzie dr Jan Niezgoda, działacz warszawskiego Mieszkaniowo-Budowlanego Stowarzyszenia Spółdzielczego Oficerów. Wkrótce po swym powstaniu Związek liczył niemal 500 spółdzielni i 100 tys. członków, w tym 59 mieszkaniowych (ponad 12 tys. członków). Zawdzięczamy mu najbardziej kompletne statystyki spółdzielni mieszkaniowych z końca lat 30. XX wieku. Od 1937 roku Związek wydawał także swoje czasopismo „Głos Spółdzielczy”. W 1938 roku utworzony został, jako centrala finansowa Związku, Spółdzielczy Bank Pracy – z powodu wybuchu wojny, który wkrótce nastąpił, nie zdążył on jednak rozwinąć swej działalności.
W warunkach okupacji samorządność spółdzielni była stopniowo likwidowana; ostatecznie w 1941 roku rozwiązany został Związek Spółdzielni i Zrzeszeń Pracowniczych, wcześniej już zresztą o coraz bardziej ograniczanych kompetencjach, zaś spółdzielnie z terenu Generalnego Gubernatorstwa podporządkowane zostały zarządowi komisarycznemu niemieckiego urzędu pod nazwą Wohnbau Osten.
Opracował dr Adam Piechowski