Towarzystwo Kooperatystów

Towarzystwo Kooperatystów założone zostało w 1906 roku w Warszawie w wyniku przekształcenia, powstałego rok wcześniej z inicjatywy Edwarda Abramowskiego, Związku Towarzystw Samopomocy Społecznej, a ściśle jego Sekcji Kooperatystycznej; celem jego było krzewienie w społeczeństwie „idei i praktyki kooperacji”. Towarzystwo, choć sama spółdzielczość na terenie Królestwa nie miała dotąd takiego zasięgu, ani nie posiadała potencjału gospodarczego, jak w innych zaborach, a zwłaszcza w Wielkopolsce, odegrało tu w okresie pewnej odwilży po rewolucji 1905 roku znaczną rolę opiniotwórczą i skupiło wokół siebie wielu wybitych teoretyków socjalistycznego, a w zasadzie pankooperatystycznego nurtu myśli spółdzielczej na czele z Abramowskim, który przeniósł na rodzimy grunt koncepcje pankooperatyzmu Charlesa Gide’a. Abramowski i jego zwolennicy głosili hasła budowy „rzeczypospolitej spółdzielczej” – powolnego i systematycznego przekształcania społeczeństwa w duchu braterstwa ludzi i poszanowania wolności jednostki, podnoszenia poziomu życia i kultury wszystkich warstw, kształtowania postaw obywatelskich, postępu cywilizacyjnego, co łączono powszechnie z postulatami patriotycznymi, dążeniami do wyzwolenia narodowego. Spółdzielnie, będące jedną z nielicznych w Królestwie legalnych form polskiej działalności, były według nich doskonałym narzędziem osiągnięcia tego celu, mogły stać się również szkołą demokracji i praktyki gospodarczej dla swych członków, niezależną strukturą samoorganizacji społeczeństwa, „konkurencyjną” wobec oficjalnych instytucji państwowych narzuconych przez zaborców. Innymi, poza Abramowskim, współzałożycielami Towarzystwa Kooperatystów były tak ważne postacie ówczesnego życia społecznego i kulturalnego jak Stanisław Wojciechowski, działacz PPS, a po latach drugi prezydent niepodległej Polski, prawnik Leon Supiński, późniejszy minister sprawiedliwości w kilku rządach RP, działacz spółdzielczy Romuald Mielczarski, znany społecznik dr Rafał Radziwiłłowicz, wybitny pisarz Stefan Żeromski i wielu innych. W kręgu Towarzystwa znalazło się też szereg innych wybitnych osobistości tamtych czasów: wydawca Jan Gebethner, ekonomista, późniejszy minister i autor reformy walutowej Władysław Grabski, inicjatorka spółdzielczości uczniowskiej Jadwiga Dziubińska czy Andrzej Małkowski, twórca polskiego harcerstwa. Była wśród nich też Maria Dąbrowska, której – młodej wówczas pisarce – Towarzystwo ufundowało w 1913 roku półroczne stypendium do Anglii w celu zapoznania się z tamtejszymi doświadczeniami spółdzielczymi. Z Towarzystwem współpracowali także działacze spółdzielczy wywodzący się z innych opcji ideowych, np. ksiądz Wacław Bliziński, twórca „wzorowej wsi spółdzielczej” Liskowa, utrzymywało też ono bliskie kontakty z działaczami z innych zaborów.
Towarzystwo Kooperatystów wydawało wpływowe pismo „Społem!”, którego tytuł, zaproponowany przez Stefana Żeromskiego, stał się szybko synonimem polskiej spółdzielczości spożywców. W Warszawie i innych miastach Towarzystwo utworzyło biura informacyjne udzielające wskazówek, porad i pomocy prawnej zamierzającym założyć spółdzielnie. W 1908 roku z inicjatywy Towarzystwa odbył się I ogólnokrajowy zjazd spółdzielni spożywców, który postanowił powołać związek tych spółdzielni – prace przygotowawcze prowadzić miało warszawskie Biuro Informacyjne przy Towarzystwie Kooperatystów. Rozwijał się system szkoleń dotyczących już nie tylko zakładania spółdzielni, ale i dobrego prowadzenia istniejących. Biuro wydawało m. in. podręczniki (rachunkowości, organizacji spółdzielni, zasad zarządzania spółdzielniami), a także organizowało dla spółdzielni hurtowe zaopatrzenie. W 1911 roku założony został ostatecznie Warszawski Związek Stowarzyszeń Spożywczych, którego działacze w znacznej mierze wywodzili się z Towarzystwa Kooperatystów.
Towarzystwo działało nadal w okresie niepodległej Polski, choć wobec konsolidacji organizacyjnej spółdzielczości, zmieniło charakter i stało się przede wszystkim instytucją propagowania wiedzy o spółdzielczości i idei spółdzielczych. Prowadziło wykłady połączone z dyskusjami, wspierało szkolnictwo i wydawnictwa spółdzielcze. Próbowało organizować grupę posłów do Sejmu RP zaangażowanych w ruch spółdzielczy, zachęcało do spółdzielczej aktywności młodzież, stworzyło oddziały w Toruniu, Krakowie i w Łodzi. Przez cały czas blisko współpracowało ze związkami spółdzielczymi, zwłaszcza ze „Społem”. Ostatnim przed wojną prezesem Towarzystwa od 1932 roku był Stanisław Thugutt. Po 1939 roku działalność Towarzystwa Kooperatystów nie została już wznowiona, choć pojawiały się, m. in. w ostatnich latach, próby odtworzenia go. Do jego tradycji nawiązuje natomiast istniejące obecnie Towarzystwo Spółdzielców.
Opracował dr Adam Piechowski.