Spółdzielczy Instytut Naukowy

Spółdzielczy Instytut Naukowy był jedną z najważniejszych placówek polskiej spółdzielczości okresu II RP, podejmującą wiele cennych, różnorodnych inicjatyw związanych z edukacją spółdzielczą i propagowaniem ruchu spółdzielczego. Powstanie swoje zawdzięczał on w znacznej mierze Franciszkowi Stefczykowi, który pomysł jego utworzenia wysunął już w 1917 roku w artykule „Współdzielczy Instytut Naukowy jako doniosła potrzeba ludu i narodu polskiego”. Konkretną uchwałę w tej sprawie podjęła obradująca w Lublinie w dniach 7-9 lutego 1918 roku, a więc jeszcze przed uzyskaniem przez Polskę niepodległości, „Pierwsza Konferencja Przewodników Polskiej Kooperacji”, na której spotkali się działacze różnych nurtów z różnych części kraju, pragnący wypracować wspólną wizję roli i miejsca spółdzielczości w odradzającej się ojczyźnie. Zebranie założycielskie Instytutu odbyło się już w wolnej Polsce, w lipcu 1919 roku, a pierwszym jego prezesem został Franciszek Stefczyk, a po jego śmierci w 1924 roku, prof. Stefan Surzycki z Uniwersytetu Jagiellońskiego i wreszcie wybitny działacz ludowy i spółdzielczy Stanisław Thugutt (od 1934 roku); funkcję dyrektora pełnił m. in. Stanisław Wojciechowski, były prezydent RP (od 1928 r.). Z SIN związanych było wielu wybitnych naukowców, wykładowców akademickich i badaczy spółdzielczości, poza wzmiankowanymi wcześniej m. in. Zygmunt Chmielewski, Maria Orsetti, Adam i Marian Rapaccy, Jan Edmund Reyman, Edward Taylor. Początkowo siedzibą Instytutu był Kraków, lecz w 1928 roku przeniesiono ją do Warszawy. Według statutu celami SIN było „popieranie nauki o spółdzielczości i ułatwianie nabywania wiedzy spółdzielczej oraz (…) prowadzenie studiów nad (…) [różnymi] zagadnieniami spółdzielczości”. Finanse Instytutu oparte były o składki członkowskie (członkami były główne organizacje spółdzielcze), dary i subwencje. Jednak przez znaczną część swego istnienia SIN przeżywał poważne problemy materialne, które w znacznym stopniu ograniczały jego możliwości działania.
Mimo tych trudności Instytut, zwłaszcza w swym pierwszym okresie, podjął bardzo ważną inicjatywę zorganizowania na Uniwersytecie Jagiellońskim kursów na poziomie akademickim, obejmujących przede wszystkim zagadnienia praktyczne prowadzenia spółdzielni, ale także i bardziej ogólne (np. biologiczne podstawy spółdzielczości). Kursy takie odbyły się w latach 1920-1923, w trzech edycjach wzięło w nich udział 234 słuchaczy, zaś ostatecznie ukończyło 138; w 1924 roku przekształcono je w regularne Wyższe Naukowe Kursy Spółdzielcze prowadzone już pod szyldem UJ, lecz przy ciągłej współpracy z SIN. W 1923 roku Instytut zorganizował także szereg kursów krótkoterminowych w różnych miastach o tematyce zwykle ogólnej, często dostosowanej do potrzeb danego regionu (typu „Aktualne zagadnienia spółdzielczości w województwie …”), a także specjalistycznej (kursy dla kierowników i lustratorów spółdzielni, kursy dotyczące handlu zbożem). W późniejszych latach jednak zaniechano bezpośredniego angażowania się w organizację kształcenia i szkolenia, a SIN skoncentrował się głównie na inspirowaniu działalności edukacyjnej prowadzonej przez inne instytucje. Między innymi od 1930 roku w ramach Instytutu działała Komisja Kształcenia i Wychowania Spółdzielczego (początkowo jako Komisja do Opracowania Programu Wychowania Spółdzielczego w Polsce), od 1931 roku podejmowano też liczne inne inicjatywy wspierające rozwój kształcenia spółdzielczego (opracowywanie planów i programów dla szkół i uczelni, odpowiednich memoriałów dla Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego itp.). W tym samym czasie, a zwłaszcza po 1935 roku, prowadzono dalsze prace związane z rozwijaniem szkolenia pracowników spółdzielczości (badanie stanu kadr, projektowanie norm kwalifikacyjnych, projekty programów szkolenia i pomoc związkom spółdzielczym w tym zakresie). Duże znaczenie miała również działalność wydawnicza Instytutu – publikowano różnego rodzaju naukowe i popularne książki o tematyce spółdzielczej, podręczniki, a także od 1928 roku cenione czasopismo „Spółdzielczy Przegląd Naukowy”; łącznie ukazało się 46 takich pozycji. SIN prowadził własną bibliotekę, w której udało się zebrać bogaty księgozbiór liczący kilkanaście tysięcy woluminów, ważna była również jego pomoc w tworzeniu bibliotek przez różne inne organizacje spółdzielcze. Planowano zorganizowanie muzeum spółdzielczego, czego jednak do wybuchu wojny nie udało się zrealizować.
W okresie okupacji Instytut, kierowany przez Edmunda Szuberta, a wspierany materialnie przez „Społem”, działał nadal w warunkach konspiracji. W Bibliotece odbywały się tajne spotkania dyskusyjne nad przyszłością spółdzielczości w przyszłej niepodległej Polsce, zlecano również wybitnym badaczom wykonywanie prac naukowych dotyczących spółdzielczości (m. in. Jerzemu Kołakowskiemu, Stanisławowi Miłkowskiemu, Władysławowi Oknińskiemu czy Stanisławowi Rychlińskiemu). Niestety dzieła te, przygotowane w formie maszynopisu, spłonęły wraz całą biblioteką SIN w listopadzie 1944 roku.
Po wojnie Spółdzielczy Instytut Naukowy wznowił w skromnym zakresie działalność w 1946 roku, ale – tak jak inne instytucje próbujące w pierwszym powojennym okresie zachować pewną niezależność ideologiczną wobec obowiązującej doktryny – podlegał różnym ograniczeniom i już w dwa lata później przekształcony został w wydział Centralnego Związku Spółdzielczego i ostatecznie zlikwidowany 1950 roku, jednak w 1957 roku utworzono jego kontynuację – nowy Spółdzielczy Instytut Badawczy, w swojej historii mniej lub bardziej podporządkowany finansowo i organizacyjnie Naczelnej Radzie Spółdzielczej, okresami zachowujący jednak znaczną od niej niezależność. Działając, zwłaszcza od początku lat 90. XX wieku, w coraz bardziej zredukowanej formie i przeżywając trudności finansowe, został postawiony w stan likwidacji i ostatecznie wykreślony w 2003 roku. Sukcesorem tego Instytutu jest obecny Spółdzielczy Instytut Badawczy funkcjonujący jako jeden z zespołów Krajowej Rady Spółdzielczej do spraw studiów, analiz, szkoleń, realizacji projektów i współpracy zagranicznej; prowadzi on również Bibliotekę Spółdzielczą i Muzeum Historii Spółdzielczości w Polsce. Z dawnym SIN nie ma natomiast nic wspólnego „Spółdzielczy Instytut Naukowy” funkcjonujący od 2010 roku w systemie SKOK.
Opracował dr Adam Piechowski.