Rada Spółdzielcza

Rada Spółdzielcza była specyficzną państwowo-spółdzielczą instytucją istniejącą w II Rzeczpospolitej, na mocy obowiązującej wówczas ustawy o spółdzielniach z dn. 20 października 1920 roku. W myśl tego aktu prawnego miała ona pełnić rolę łącznika pomiędzy spółdzielczością a rządem, a zarazem wobec spółdzielni nienależących do związków rewizyjnych (tzw. „spółdzielni niezwiązkowych”) spełniała funkcje takiego związku, a samym związkom spółdzielczym nadawała uprawnienia rewizyjne.
Rada Spółdzielcza powstała z chwilą wejścia w życie ustawy w dniu 1 stycznia 1921 roku przez przekształcenie w nią dotychczasowego Wydziału Spółdzielczego Ministerstwa Skarbu. Zgodnie z prawem, choć powoływana była przez ministra skarbu, 2/3 jej składu stanowiły osoby wskazane przez związki spółdzielcze, resztę zaś przedstawiciele różnych resortów. Pierwszym przewodniczącym został Janusz Kwieciński, wysoki urzędnik Ministerstwa Skarbu, wcześniej działacz spółdzielni kredytowych. Rada, a w zasadzie jej biuro, opiniowała dotyczące spółdzielczości projekty legislacyjne i sposoby wykorzystania pomocy finansowej państwa kierowanej do spółdzielni, prowadziła prace nad rejestrem i statystyką spółdzielni, przygotowała projekt rozwoju szkolnictwa spółdzielczego, zaś na bieżąco opiekowała się spółdzielniami niezwiązkowymi i związkami rewizyjnymi prowadząc lustracje, likwidacje, konsultacje, działalność wydawniczą (m. in. biuletyn „Wspólnota Pracy”) itp. oraz – po nowelizacji ustawy w 1934 roku – wydawała opinie o celowości założenia nowej spółdzielni niezbędne do rejestracji. Od 1935 roku prowadziła Fundusz Specjalny Rady Spółdzielczej złożony z kar nakładanych na spółdzielnie za wykroczenia przeciwko ustawie o spółdzielniach, z pozostałości majątku likwidowanych spółdzielni, z darowizn itp., przeznaczony na wspieranie prac badawczych, wydawnictwa i stypendia. Była inspiratorką konsolidacji związków spółdzielczych, dzięki czemu ostatecznie przed II wojną światową istniały w Polsce, nie licząc kilku mniejszych organizacji, już tylko trzy wielkie związki rewizyjne: „Społem” Związek Spółdzielni Spożywców RP, Związek Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych oraz Związek Spółdzielni i Zrzeszeń Pracowniczych; doprowadziła też do ograniczenia liczby spółdzielni niezwiązkowych oraz wykreślenia z rejestrów spółdzielni nieczynnych gospodarczo. Przede wszystkim jednak Rada – wobec podziału organizacyjnego, narodowościowego i ideowego spółdzielczości II RP – była w miarę „neutralnym” miejscem spotkań spółdzielców różnych branż i opcji politycznych, choć nieraz zarzucano jej zbytnie uzależnienie od władz państwowych, a niektóre środowiska proponowały utworzenie w miejsce jej niezależnego, czysto spółdzielczego ciała typu np. „Izby Spółdzielczej”. Z drugiej jednak strony jej istnienie w takiej formie świadczyło o znaczeniu jakie państwo przywiązywało do spółdzielczości i jej rozwoju i było gwarantem pomocy ze strony rządu.
W 1937 roku po raz pierwszy przewodniczącym Rady został znany działacz spółdzielczy, był nim dr Aleksander Całkosiński, dyrektor okręgowego Związku Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych w Poznaniu. W latach okupacji Rada nie została zlikwidowana, lecz ściśle podporządkowana niemieckim władzom, a jej rolą był nadzór nad spółdzielniami różnych typów pozostawionymi przez okupanta jako aparat aprowizacji, ściągania kontyngentów czy administracji zasobami mieszkaniowymi. W 1940 r. przeniesiona została, jak wszystkie instytucje centralne Generalnego Gubernatorstwa, do Krakowa, a na jej czele postawiono komisarza, Niemca z Wołynia, gruppenleitera Leopolda Platenika. Dotychczasowe polskie kierownictwo mogło pełnić tylko funkcje doradcze i pomocnicze. Całkosiński – nawiązawszy kontakt z Delegaturą Rządu na Kraj i uzyskawszy jej zgodę – przystał na tę propozycję, łącząc od tej pory obowiązki pracy w oficjalnej strukturze z zadaniami konspiracji, w jakie włączała się polska spółdzielczość. Według istniejących relacji sam brał udział w ukrywaniu i załatwianiu legalnej pracy ukrywającym się działaczom podziemia i Żydom. Wszedł w skład zorganizowanego z inicjatywy M. Rapackiego tajnego Komitetu Spółdzielczego przygotowującego program dla polskiej spółdzielczości po zakończeniu wojny. Po wojnie jednak Rada Spółdzielcza w swej dotychczasowej formie nigdy się nie odrodziła, a powołana później w PRL Naczelna Rada Spółdzielcza działała już na zupełnie innych zasadach.
Opracował dr Adam Piechowski.