Patronat i Zjednoczenie

Krajowy Patronat dla Spółek Oszczędności i Pożyczek, popularnie nazywany Patronatem, był wywodzącą się z Galicji strukturą wspierającą dla wiejskich kas pożyczkowo-oszczędnościowych rozwijających się tu od 1890 roku, a opartych o model wprowadzony pierwotnie w Niemczech przez F. W. Raiffeisena, nawiązujący do solidarystyczno-chrześcijańskich koncepcji. Do założenia takiej organizacji Franciszek Stefczyk dążył niezmordowanie, promotor tego typu spółdzielni, świadomy konieczności wspierania w kompleksowy sposób słabych jednostek, jakimi były ówczesne kasy działające na biednej galicyjskiej wsi. W 1899 roku udało mu się przekonać lwowski Wydział Krajowy do swojej idei. Ten autonomiczny rząd zaboru austriackiego, dzięki wsparciu namiestnika Galicji Kazimierza Badeniego, wyasygnował niezbyt co prawda wysoką sumę 12 tys. złotych reńskich, dzięki której można jednak było zorganizować Krajowy Patronat dla Spółek Oszczędności i Pożyczek, zaledwie rok po powstaniu analogicznych instytucji w innych stolicach monarchii – w Wiedniu i w Budapeszcie. Był to zasadniczo organ państwowy, brak było w nim elementu samorządowego, odegrał jednak wielką rolę dzięki prowadzeniu szkoleń i kursów, działalności wydawniczej oraz pomocy finansowej i organizacyjnej w tworzeniu nowych spółdzielni. Kierownikiem i motorem większości działań Patronatu był Stefczyk. Efektem tych prac był szybki przyrost liczby nowo tworzonych kas, które zyskały popularną nazwę „Kas Stefczyka” – w ciągu pierwszych 6 miesięcy istnienia Patronatu powstało ich 37! W 1904 roku w ramach Biura Patronatu powołano referat mleczarski, w późniejszych jednak latach Patronat skoncentrował się na spółdzielczości oszczędnościowo-kredytowej, zaś spółdzielnie mleczarskie znalazły się pod opieką istniejącego już od 1899 roku Krajowego Biura Mleczarskiego. W 1909 roku założona została, jako instytucja kredytująca kasy, Krajowa Centralna Kasa Spółek Rolniczych, powiązana personalnie z Patronatem, gdyż jej dyrektorem naczelnym został Franciszek Stefczyk. W sierpniu 1914 roku zaapelował on do „swoich” kas o wsparcie finansowe utworzonych właśnie Legionów Piłsudskiego – udało się dzięki temu zgromadzić środki na wyposażenie ponad dwóch tysięcy legionistów. Wkrótce po wybuchu I wojny światowej biuro Patronatu oraz Centralna Kasa zostały ewakuowane i powróciły do Lwowa odpowiednio w 1916 i 1917 roku, kontynuując swoją działalność. Było to niezwykle ważne, gdyż Kasy Stefczyka w pierwszej fazie wojny, kiedy to przez znaczne obszary Galicji przetaczały się fronty, poniosły ogromne straty materialne, brakowało też doświadczonych działaczy. Do ponownego uruchomienia i rozwoju kas niezbędna więc była pomoc, tym bardziej, że chłopi, mający zaufanie do spółdzielni, coraz chętniej lokowali w nich swoje oszczędności. Dla efektywniejszego wsparcia Patronat powoływał w terenie mężów zaufania i otwierał swoje ekspozytury. Pod koniec wojny w ramach patronatu działało już 1468 kas (wobec 1522 w 1914 roku), przy tym jednak nastąpił wzrost depozytów o ok. 30% w realnych cenach.
W niepodległej Polsce, mimo strat poniesionych podczas działań wojennych lat 1914-1918 przez galicyjskie, wiejskie kasy, nastąpił dalszy, niezwykle dynamiczny rozwój zapoczątkowanego przez Stefczyka ruchu, który rozprzestrzenił się na cały kraj – pod koniec okresu dwudziestolecia działało ok. 5000 Kas Stefczyka. W 1924 roku zrzeszający je Krajowy Patronat Spółdzielni Rolniczych, który po wojnie pełnił funkcje typowego związku rewizyjnego, wraz z innymi organizacjami spółdzielczymi wywodzącymi się z tradycji raiffeisenowskich, powołał do życia Zjednoczenie Związków Spółdzielni Rolniczych, które stanowiło swojego rodzaju opozycję w stosunku do powstałej nieco wcześniej, zrzeszającej głównie spółdzielnie nawiązujące do wielkopolskich wzorów H. Schulze-Delitzscha, Unii Związków Spółdzielczych. Obie organizacje połączyły się dopiero w 1935 roku tworząc Związek Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych, który przetrwał do II wojny światowej.

Opracował dr Adam Piechowski