Stefan ŻEROMSKI

(18641925) – jeden z najważniejszych polskich pisarzy, autor Syzyfowych prac, Popiołów, Ludzi bezdomnych, Przedwiośnia i szeregu innych dzieł, które weszły do spisu lektur szkolnych i kanonu literatury narodowej, wiele z nich doczekało się też ekranizacji. Od młodości związany był ze środowiskami socjalistycznymi i niepodległościowymi, sympatyzował też z ruchem spółdzielczym. Wśród jego przyjaciół tamtego okresu byli m. in. E. Abramowski, R. Mielczarski, dr R. Radziwiłowicz (prywatnie jego szwagier) i S. Wojciechowski – twórcy Towarzystwa Kooperatystów, sportretowani przez Żeromskiego w jego powieściach (np. Radziwiłowicz uważany jest za pierwowzór dr. Judyma z Ludzi bezdomnych, Abramowski – inż. Korzeckiego z tej samej książki, ale i Szymona Gajowca z Przedwiośnia). Z tych czasów też wywodzi się głębokie przekonanie pisarza o roli samoorganizacji społecznej, solidarności, budowania tego, co nazywamy dziś społeczeństwem obywatelskim, a co poparte było wieloma czynami i utworami pisarza. Choć sam Żeromski nie był aktywnym działaczem spółdzielczym, należał do Towarzystwa Kooperatystów, a także wprowadził do powszechnego obiegu słowo „społem” – staropolskie „razem” – które zaproponował jako tytuł nowopowstałego dwutygodnika Towarzystwa mającego propagować ruch spółdzielczy. Słowo to na zawsze zrosło się z polską spółdzielczością spożywców, w późniejszych latach dołączono je do nazwy Związku Spółdzielni Spożywców RP, a „spółdzielniami społemowskimi” nazywano po prostu spółdzielnie konsumenckie. Wątki spółdzielcze inspirowane ideologią Abramowskiego pojawiają się w publicystyce Żeromskiego (m. in. Snobizm i postęp), a w literaturze pięknej zwłaszcza w Przedwiośniu. Zawarta w powieści wizja „szklanych domów”, była nie tylko projekcją nowoczesnego (spółdzielczego jak uważają niektórzy) osiedla mieszkaniowego, ale również wyobrażeniem przyszłej, sprawiedliwej społecznie Polski. Nawiązano do tego w środowisku Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, w której utworzone zostało w 1927 r. Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Lokatorów WSM „Szklane Domy”. Sam Żeromski ostatnie lata życia spędził z rodziną w wydzielonym mieszkaniu w oficynie Zamku Królewskiego w Warszawie, przyznanym mu jako hołd za zasługi z inicjatywy jego dawnego przyjaciela, prezydenta-spółdzielcy Stanisława Wojciechowskiego.

Oprac. dr Adam Piechowski.