ks. Piotr WAWRZYNIAK

(1849-1910) – drugi z trójki słynnych wielkopolskich księży szczególnie zasłużonych dla rozwoju spółdzielczości w zaborze pruskim. Pochodził z bardzo religijnej chłopskiej rodziny spod Śremu, odebrał staranne wykształcenie w śremskim gimnazjum, potem w kilku seminariach duchownych. W latach szkolnych związał się z grupą patriotycznej młodzieży, planował nawet ucieczkę do Królestwa by wziąć udział w Powstaniu Styczniowym. Po przyjęciu święceń kapłańskich w 1872 r. został wikarym w Śremie, którą to funkcję sprawował przez 26 lat, pod koniec pełniąc de facto obowiązki proboszcza, na objęcie tego stanowiska przez niego nie zgadzały się jednak pruskie władze. Proboszczem został dopiero w 1898 r., lecz nie w Śremie tylko w Mogilnie. Dał się poznać jako świetny gospodarz swych parafii, dbający również o polepszenie warunków życia mieszkańców, rozwój kultury i zachowanie polskości. W 1873 r. zreorganizował istniejące w Śremie już od 1850 r. Towarzystwo Oszczędności i Pożyczek Wekslowych w Bank Ludowy na wzór powstałych w poprzednich latach w innych miastach Wielkopolski i Pomorza takich banków spółdzielczych, opartych o model Schulze-Delitzscha. Został kasjerem, a potem dyrektorem śremskiego banku; w tym czasie nawiązał bliski kontakt z ks. A. Szamarzewskim, jednym z najważniejszych promotorów bankowości spółdzielczej w zaborze pruskim, patronem Związku Spółek Zarobkowych i Gospodarczych. Z inicjatywy ks. Szamarzewskiego został rewidentem Związku, od 1887 r. jego wicepatronem, wreszcie po śmierci ks. Szamarzewskiego w 1891 r. – patronem. Pełniąc tę funkcję podróżował bez ustanku po całym zaborze oraz innych ziemiach polskich, odbywał dziesiątki spotkań, wizytacji, kontroli, prowadził szkolenia, także pisał. Miał ogromny autorytet i rządził Związkiem „żelazną ręką”, przyczynił się znacznie do konsolidacji organizacji i samych Banków Ludowych. Był jednym z inicjatorów i długoletnim kuratorem Banku Związku Spółek Zarobkowych; doprowadził do nawiązania kontaktów zagranicznych i przystąpienia swej organizacji do Międzynarodowego Związku Spółdzielczego. Działał również w polityce; w latach 1894-1898 wybrany został posłem do Sejmu Pruskiego w Berlinie. Przy tej okazji zorganizował w stolicy Niemiec polską spółdzielnię oszczędnościowo-pożyczkową „Skarbona” oraz wydawał polską gazetę Dziennik Berliński. Podróżował do Stanów Zjednoczonych, przyczynił się też do powstania Banków Ludowych na Górnym Śląsku, a od 1900 r. zakładał wiejskie spółdzielnie rolniczo-handlowe, które nazywano „Rolnikami” – pierwszą w swojej nowej parafii w Mogilnie. Już wcześniej zresztą związany był z ruchem Kółek Rolniczych. Mniej znany jest jako twórca Towarzystwa Domu Zdrowia dla Kapłanów Katolickich w Zakopanem, prowadzącego popularną „Księżówkę” – zorganizowany na spółdzielczych zasadach dom wypoczynkowy dla księży, w którym po latach wielokrotnie bywał Karol Wojtyła, po raz ostatni w 1997 r. jako papież Jan Paweł II. Ks. Wawrzyniak kierował też Drukarnią i Księgarnią św. Wojciecha, ważnym poznańskim wydawnictwem literatury religijnej i narodowej, podejmował wiele innych inicjatyw na niwie społecznej i kultury. Mimo tak wielu różnych zasług, ks. Wawrzyniak pamiętany jest jednak przede wszystkim jako jeden z najważniejszych twórców polskiej spółdzielczości, a w Mogilnie, gdzie został pochowany, stoi dziś jego pomnik, inny wzniesiony został w Śremie. Jego imię nosi obecnie Bank Spółdzielczy w Śremie, wiele wielkopolskich szkół, patronuje też ulicom w kilku miastach Polski.

Oprac. dr Adam Piechowski.