Teodor TOEPLITZ

(1875-1937) – urbanista, działacz socjalistyczny, przede wszystkim jednak wybitny organizator spółdzielczości mieszkaniowej okresu II RP. Pochodzący ze zasymilowanej rodziny żydowskiej, lecz ożeniony z polską szlachcianką, wykształcony w Berlinie i Antwerpii, już w młodości związał się ze środowiskiem socjalistycznym, za co został aresztowany i relegowany z Politechniki Berlińskiej. Utrzymywał bliskie kontakty i współpracę z działaczami socjalistycznymi i spółdzielczymi (m.in. z J. Piłsudskim, E. AbramowskimR. Mielczarskim, którzy wywarli na niego duży wpływ) gdy przebywał w Charkowie, a potem w Warszawie. W 1916 r. został ze wsparciem PPS radnym tego ostatniego miasta. Po uzyskaniu przez Polskę niepodległości był jednym ze współtwórców Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej, sztandarowego projektu lewicującej inteligencji, przez wiele lat jej prezesem, pomagał też w zorganizowaniu Gdyńskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Zainicjował powstanie w 1928 r. ściśle związanego z WSM Społecznego Przedsiębiorstwa Budowlanego, którym również kierował. Był autorem wielu publikacji poświęconych spółdzielczości mieszkaniowej, mieszkalnictwu robotniczemu, urbanistyce. Spółdzielczość mieszkaniową – w formie spółdzielni lokatorskich przeznaczonych dla mniej zamożnych członków – rozumiał zawsze jako kompleksową formę zaspokajania nie tylko potrzeb mieszkaniowych, ale i społecznych, kulturalnych czy bytowych. Stąd wywodzi się właśnie wypracowana w środowisku WSM koncepcja „osiedla społecznego” czy „kombinatu spółdzielczego”, jak nazywano często żoliborskie osiedle WSM. Poglądy te doprowadziły Toeplitza do utworzenia w 1929 r., wraz z innymi lewicującymi urbanistami, architektami, naukowcami i działaczami samorządowymi, Polskiego Towarzystwa Reformy Mieszkaniowej, a także Związku Miast Polskich. Choć w długoletnim konflikcie między wyznawcami spółdzielczości lokatorskiej i ruchu reformy mieszkaniowej a bardziej pragmatycznie nastawionymi zwolennikami spółdzielni własnościowych konsekwentnie opowiadał się po stronie tych pierwszych, po ukonstytuowaniu się w 1934 r. Związku Spółdzielni i Zrzeszeń Pracowniczych, zrzeszającego spółdzielnie mieszkaniowe obydwu typów, pracownicze spółdzielnie oszczędnościowo-pożyczkowe oraz spółdzielnie pracy, został jego prezesem. Był także przewodniczącym Rady Nadzorczej Banku „Społem”. Z inicjatywy Toeplitza – ale już kilka miesięcy po jego przedwczesnej śmierci – odbył się I Polski Kongres Mieszkaniowy. Dla upamiętnienia swego wybitnego działacza WSM powołała Fundusz Stypendialny im. Teodora Toeplitza skierowany do dzieci robotniczych przygotowujących się do pracy dla spółdzielczości. Obecnie jego imię nosi niewielka ulica na Żoliborzu. Teodor Toeplitz był ojcem współtwórcy Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi Jerzego Toeplitza i dziadkiem zmarłego w 2010 r. znanego publicysty Krzysztofa Teodora Toeplitza.

Oprac. dr Adam Piechowski