Stanisław THUGUTT

właśc. Stanisław August Thugutt (1873-1941) – działacz ludowy i społeczny, polityk okresu 20-lecia międzywojennego, który w ciągu ostatnich kilkunastu lat życia zasłużył się wielce również dla spółdzielczości. Formalne wykształcenie zakończył maturą w carskim gimnazjum w Warszawie, sytuacja finansowa nie pozwoliła mu na studia wyższe; zmuszony był podjąć pracę fizyczną, potem księgowego. Wtedy to, w Ćmielowie, gdzie znalazł kilkuletnie zatrudnienie w fabryce porcelany, założył spółdzielnię spożywców. Po powrocie do Warszawy zaczął działać zrazu na polu krajoznawstwa (był m. in. redaktorem Ziemi – czasopisma Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, napisał przewodnik po Warszawie), co stopniowo wpychało go na coraz bardziej niepodległościowe tory. W czasie I wojny światowej był aktywny w Polskiej Organizacji Wojskowej, Zjednoczeniu Stronnictw Niepodległościowych, walczył w Legionach, po powrocie z frontu związał się ostatecznie z Polskim Stronnictwem Ludowym „Wyzwolenie” (za co był aresztowany przez okupacyjne władze niemieckie), którego później, w 1922 r., został przywódcą. W efemerycznym Tymczasowym Rządzie Ludowym Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego w Lublinie, powołanym 7 listopada 1918 r. (w rządzie tym miało znajdować się, prawdopodobnie pierwsze na świecie, Ministerstwo Kooperacji) powierzono mu tekę ministra spraw wewnętrznych; piastował tę funkcję również w późniejszym rządzie Jędrzeja Moraczewskiego. Znany był ze swoich radykalnie lewicowych (ale nie komunistycznych) poglądów, za co nienawidziła go skrajna prawica, nazywając „polskim Robespierrem” i co stało się powodem nieudanego zamachu na jego życie. Brał udział w pracach Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu, po wybuchu wojny bolszewickiej jako ochotnik pojechał na front i został ciężko ranny, był posłem, kandydatem na premiera i ministra spraw zagranicznych, wicepremierem w gabinecie Władysława Grabskiego, ale i założycielem Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Związany wcześniej blisko z Piłsudskim, po zamachu majowym coraz bardziej skłaniał się ku opozycji. Odsuwał się zresztą stopniowo od bieżącej polityki, choć jeszcze w 1931 r. doprowadził do zjednoczenia polskiego ruchu ludowego i w 1934 r. został przewodniczącym Rady Naczelnej Stronnictwa Ludowego. W tym okresie był już jednak przede wszystkim działaczem spółdzielczym. W 1928 r. związał się ze „Społem”, Towarzystwem Kooperatystów (od 1932 r. był jego prezesem) i Spółdzielczym Instytutem Naukowym (jako prezes od 1934 r.), redagował czasopisma SpołemSpółdzielczy Kwartalnik Naukowy. Brał udział w pracach Międzynarodowego Związku Spółdzielczego. W ostatnich latach II RP stał się ważnym autorytetem polskiej spółdzielczości, prowadził wykłady i pogadanki, był autorem wielu ważnych artykułów oraz broszur i książek, w tym fundamentalnej Spółdzielczość – zarys ideologii (1934) czy wydanych pośmiertnie w Londynie Wykładów o spółdzielczości. W swoich poglądach na spółdzielczość łączył agraryzm z realistycznym kooperatyzmem, odrzucał jako utopijne wizje całkowitej przebudowy społeczeństwa poprzez spółdzielnie, choć nie negował ich roli w stworzeniu bardziej humanitarnego świata, podkreślał rolę spółdzielni w poprawie warunków życia i samoorganizacji społecznej. Thugutt zmarł na wojennej tułaczce, w drodze z Wilna do Paryża, gdzie gen. Sikorski powołał go do emigracyjnej Rady Narodowej. Nie udało mu się jednak dotrzeć do stolicy Francji. Zatrzymał się w Sztokholmie, pomocy udzielili mu szwedzcy spółdzielcy z centrali spółdzielni spożywców KooperativaFörbundet. Po niecałym roku jednak zmarł, pochowany został w Szwecji i tam spoczywa do tej pory. W 1984 r. ukazała się drukiem napisana przez niego interesująca Autobiografia. Jego bratem był prof. Stanisław Józef Thugutt, geolog, rektor Uniwersytetu Warszawskiego, a synem Mieczysław Thugutt, działacz ludowy na emigracji.

Oprac. dr Adam Piechowski.