Marian RAPACKI

(1884-1944) – jedna z najważniejszych postaci przedwojennej spółdzielczości w Polsce; o jego znaczeniu świadczy fakt, że jako jeden z trzech Polaków (obok ks. St. Staszica i ks. P. Wawrzyniaka) ma swoje hasło w Słowniku historycznym spółdzielczości (Historical Dictionary of the Cooperative Movement) autorstwa amerykańskiego badacza kooperatyzmu J. Shaffera. Świetnie wykształcony – studiował w Warszawie, Lipsku i Londynie – po powrocie do Królestwa związał się zawodowo ze spółdzielczością, zrazu kredytową i rolniczą. Działał też w ugrupowaniach niepodległościowych o orientacji narodowej, za co był dwukrotnie aresztowany. Po I wojnie światowej kontynuował pracę w organizacjach spółdzielczych odrodzonej Polski, by ostatecznie w 1920 r., dzięki kontaktom z R. Mielczarskim, związać się ze spółdzielczością spożywców. Redagował czasopisma Społem i Rzeczpospolita Spółdzielcza, od 1922 r. był członkiem zarządu Związku Polskich Spółdzielni Spożywców, zaś w 1926 r., po śmierci Mielczarskiego, został wybrany prezesem zarządu Związku Spółdzielni Spożywców RP i pełnił tę funkcję aż do śmierci. Początkowo działał na rzecz zjednoczenia różnych odłamów spółdzielczości spożywców, a następnie umocnienia organizacyjnego „Społem”, jak powszechnie nazywano Związek, który stał się pod koniec okresu II RP prawdziwą potęgą. Była w tym ogromna zasługa właśnie Rapackiego, który skutecznie przeciwdziałał próbom upolitycznienia spółdzielczości czy zbytniego podporządkowania jej państwu oraz dbał o rozwój nie tylko samego Związku i największych zrzeszonych spółdzielni, ale również i tych drobnych. Rapacki z ramienia „Społem” był członkiem Centralnego Komitetu Międzynarodowego Związku Spółdzielczego, doprowadził do zwołania posiedzenia tego Komitetu w Warszawie we wrześniu 1936 r., podczas jubileuszowego zjazdu „Społem”. Został też wybrany do Specjalnego Komitetu ds. Obecnego Stosowania Zasad Roczdelskich, który przygotował nowy zapis Zasad Spółdzielczych uchwalony ostatecznie przez Kongres w Paryżu w 1937 r. Uważany jest za czołowego ideologa i teoretyka spółdzielczości polskiej. Choć w młodości był bliższy narodowej prawicy, w późniejszych latach jego poglądy ewoluowały w lewo, co znalazło wyraz w przedstawionym przez niego w 1936 r., krytycznie oceniającym stosunki kapitalistyczne w Polsce Programie gospodarczym spółdzielni spożywców, który znalazł znaczny oddźwięk w całym kraju. Napisał też wiele innych prac, był wykładowcą m.in. warszawskiej Wyższej Szkoły Handlowej. Tuż przed wojną wystąpił z referatem Rola i zadania spółdzielczości w obronie państwa, którego tezy realizował w praktyce w kierownictwie aprowizacji stolicy we wrześniu 1939 r. (za co został udekorowany przez prezydenta Stefana Starzyńskiego Krzyżem Walecznych), a następnie przewodząc „Społem” w latach okupacji, lawirując pomiędzy wymogami funkcjonowania w koncesjonowanej przez Niemców oficjalnej strukturze a zasadami patriotyzmu i działaniami konspiracyjnymi. Przygotował wówczas, wraz z innymi wybitnymi spółdzielcami i w porozumieniu z Delegaturą Rządu na Kraj, program spółdzielczości polskiej, zawierający wizję przyszłego ustroju, w którym ogromną rolę przypisano spółdzielniom. Współpracował z Radą Główną Opiekuńczą organizując poprzez spółdzielnie pomoc materialną dla potrzebujących; pomagał w ukrywaniu zagrożonych osób, w tym Żydów, w wyrabianiu fałszywych poświadczeń zatrudnienia, w finansowaniu podziemia. Rapacki zginął w wyniku niemieckiego bombardowania w czasie Powstania Warszawskiego w dniu 16 września 1944 r. w ruinach budynku mieszkalnego na rogu ul. Puławskiej i Malczewskiego, dokąd udał się wcześniej z siedziby „Społem” na ul. Grażyny załatwiając sprawy aprowizacji ludności Warszawy. Pochowany jest na Cmentarzu Powązkowskim obok swojej żony Marii Rapackiej (1885-1946), która również była działaczką spółdzielczą, związaną szczególnie z Ligą Kooperatystek. Jednym z ich synów był Adam Rapacki, długoletni minister spraw zagranicznych PRL. Marian Rapacki patronuje ulicom w kilku miastach Polski, w centrum Torunia jest nawet plac jego imienia.

Oprac. dr Adam Piechowski