Maria ORSETTI

właśc. Maria Paulina Orsetti, pseudonim Edward Godwin (1880-1957) – znana lewicowa działaczka spółdzielcza i kobieca związana ze środowiskami „Społem” i Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Urodzona na ziemi chełmskiej, wywodziła się z bogatej ziemiańskiej rodziny o włoskich korzeniach. Jeszcze przed I wojną światową, w czasie studiów w Szwajcarii i Belgii, zapoznała się z doświadczeniami zachodnioeuropejskiej spółdzielczości, związała się z jej socjalistycznym nurtem; po powrocie do kraju w 1915 r. zaowocowało to pracą w Lubelskim Stowarzyszeniu Spożywców, ściśle powiązanym z ugrupowaniami radykalnej lewicy. Później, już w Warszawie, redagowała czasopismo Społem. Po zakończeniu wojny była współzałożycielką i członkinią Zarządu Stowarzyszenia Spółdzielczego „Książka”, wydającego m.in. prace klasyków myśli lewicowej (Marksa, Engelsa, Kropotkina). Przede wszystkim jednak zajmowała się propagowaniem spółdzielczości wśród kobiet. Uczestniczyła w Kongresie Międzynarodowego Związku Spółdzielczego w Bazylei w 1921 r., podczas którego powołano Międzynarodową Spółdzielczą Gildię Kobiet (przekształconą później w Światowy Komitet Kobiet MZS, a ostatecznie w działający do dzisiaj Komitet Równouprawnienia Płci przy tym Związku); została nawet członkinią Komitetu Wykonawczego Gildii. Od początku lat 20. brała udział w tworzeniu kół i sekcji kobiecych przy spółdzielniach spożywców, następnie Kół Czynnych Kooperatystek, z których pierwsze powstało w 1929 r. na żoliborskim osiedlu WSM. W wyniku jej długoletnich starań jesienią 1935 r., przy znacznym wsparciu Związku Spółdzielni Spożywców „Społem”, podczas zjazdu założycielskiego w Warszawie z udziałem 123 pań ukonstytuowała się Liga Kooperatystek; Orsetti została przewodniczącą jej Rady. Przed wybuchem II wojny światowej Liga liczyła już 122 koła terenowe i 3,5 tys. członkiń. Realizowano działalność edukacyjną, wydawniczą, popularyzującą spółdzielczość, a zwłaszcza wzory aktywizacji kobiet poprzez spółdzielnie. Maria Orsetti była też aktywna w Związku Zawodowym Pracowników Spółdzielczych i redagowała jego pismo Pracownik Spółdzielczy, była autorką wielu prac, tłumaczeń i opracowań na temat spółdzielczości i jej czołowych postaci (pisała m.in. o FourierzeOwenie), działała także na rzecz rozwijania oświaty ludowej. W czasie wojny, choć dzięki staraniom przyjaciół z międzynarodowego ruchu spółdzielczego mogła wyjechać z Polski, postanowiła pozostać w kraju. Po 1945 r. znalazła się na uboczu oficjalnego ruchu spółdzielczego. Choć jej ukochane dziecko, Liga Kooperatystek, jako Sekcja Kobieca „Społem” przetrwała przy jej udziale lata okupacji, włączając się w legalne i podziemne działania prowadzone przez organizacje spółdzielcze na terenie Generalnego Gubernatorstwa, jednak wkrótce po wojnie została zlikwidowana przez komunistyczne władze, podobnie jak inne niezależne inicjatywy społeczne. W 1947 r. Orsetti musiała zrezygnować z udziału we władzach Międzynarodowej Spółdzielczej Gildii Kobiet. Krótko zajmowała się sprawami zagranicznymi „Społem”, potem pracowała w Spółdzielczym Instytucie Naukowym aż do jego likwidacji. Mimo ciężkiej choroby, znająca świetnie wiele języków obcych Orsetti do samej śmierci pozostawała aktywna, tłumaczyła, robiła opracowania, pisała o spółdzielczości. Pochowano ją na Starych Powązkach w Warszawie, jej grób jest zadbany staraniem spółdzielców. Od 2008 r. imię Marii Pauliny Orsetti nosi Biblioteka Publiczna w Chełmie, w której powstanie jeszcze w 1906 r. zaangażowała się jej patronka.

Oprac. dr Adam Piechowski