Romuald MIELCZARSKI

(1871-1926) – w młodości działacz socjalistyczny i niepodległościowy, jednak zasłużony przede wszystkim jako pionier spółdzielczości spożywców w Polsce i wybitny działacz „Społem”. Urodzony w Bełchatowie, kształcił się w Radomsku, Częstochowie oraz w Warszawie. Przyjaźnił się wówczas m.in. ze S. Żeromskim, W. i St. Grabskimi, związał się z patriotycznym nurtem ruchu socjalistycznego. Po aresztowaniu w 1890 r. został zmuszony do emigracji do Niemiec, Szwajcarii i Belgii. Cały czas był aktywny politycznie w Polskiej Partii Socjalistycznej, co nie przeszkodziło mu ukończyć studiów ekonomicznych w Antwerpii. Przez cztery lata pracował jako bibliotekarz w Muzeum Polskim w Rapperswilu, obejmując to stanowisko po Żeromskim. Po nieudanej próbie powrotu do Królestwa w 1900 r., został ponownie aresztowany i wyjechał tym razem na Kaukaz i do Charkowa; ostatecznie udało mu się wrócić do kraju po rewolucji 1905 r. Od tej chwili datuje się spółdzielczy okres jego życia. Rozpoczął pracę zawodową w spółdzielniach, działał w Związku Towarzystw Samopomocy Społecznej, z którego – za sprawą jego oraz E. Abramowskiego i St. Wojciechowskiego – wyłoniło się Towarzystwo Kooperatystów, do którego władz wszedł. Wyznawał poglądy bliskie pankooperatyzmowi Gide’a i Abramowskiego, o czym dużo pisał zwłaszcza na łamach czasopisma Społem, ale przede wszystkim działał praktycznie na rzecz stworzenia organizacji spółdzielni spożywców. To właśnie powstanie w 1911 r. Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywczych, który prowadził aktywność promocyjną i szkoleniową, ale i gospodarczą (własna hurtownia dla zrzeszonych spółdzielni), a którego jednym z dyrektorów został Mielczarski, było kamieniem milowym na drodze konsolidacji spółdzielczości spożywców w Królestwie i stało się podstawą jej bujnego rozwoju w wolnej Polsce. W dużym stopniu dzięki Mielczarskiemu Związek przetrwał trudne lata I wojny światowej, a w 1919 r. z jego inicjatywy wszedł do Międzynarodowego Związku Spółdzielczego. Po uzyskaniu niepodległości konsekwentnie odmawiał objęcia stanowisk rządowych; koncentrował się na pracy dla spółdzielczości. Doprowadził do zjednoczenia różnych nurtów kooperacji spożywców w jedną spójną organizację – Związek Spółdzielni Spożywców Rzeczypospolitej Polskiej, do którego przylgnęła nazwa „Społem” (oficjalnie dołączona w 1935 r.); związek ten stał się potężnym zapleczem ideowym i ekonomicznym polskiego ruchu spółdzielczego. Znany z pracowitości, ścisłego, praktycznego umysłu i talentu organizacyjnego, Mielczarski zmarł niespodziewanie na serce w czasie pracy. Jego grób na Starych Powązkach został w XXI w. odrestaurowany staraniem polskich spółdzielców. Po Mielczarskim pozostał, poza efektywną strukturą organizacyjną przedwojennego „Społem”, klasyczny podręcznik Rachunkowość stowarzyszenia spożywców oraz liczne prace publicystyczne zgromadzone w dwóch tomach Pism. Wybór tych ostatnich został wznowiony w 2010 r. (RAZEM! czyli Społem). Jego imię nosi wiele ulic (m.in. na warszawskim Ursynowie i w rodzinnym Bełchatowie) oraz jedna z katowickich szkół, przed wojną nadano je również stołecznemu Gimnazjum Spółdzielczemu.

Oprac. dr Adam Piechowski